آيه شريفه « إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى . . . وَلَوْ نَشاءُ لأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ » « 1 » از وجود آنان خبر مىدهد . و نيز اگر كسى از اصحاب رسول خدا ( ص ) ايمان آورد - و واقعا هم ايمان آورد - و به سوى كفر و شرك برنگشت ، ولى عمل صالح هم نكرد ، او نيز مغفرت و اجر عظيم ندارد . هم چنان كه از آيات افك هم اين معنا استفاده مىشود ، چون بعضى از كسانى كه در اين واقعه دست داشتند صحابى بودند ، بدرى هم بودند ، و در عين حال خداى تعالى در باره شان مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » « 2 » با اين حال آنهايى كه نسبت زنا به عايشه دادند ، جزء مؤمنين بودند ولى در عين حال ، مغفرت و اجر عظيم ندارند . و نيز از آيه « إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا - اگر فاسقى برايتان خبرى آورد تحقيق كنيد » كه در باره وليد بن عقبه است برمىآيد كه در عين اينكه صحابى بود و جزء مؤمنين به شمار مىرفت ولى فاسق شده ، و به حكم آيه « فَإِنَّ اللَّه لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ » « 3 » خدا از مردم فاسق راضى نمىشود . و نظير اين اشتراط ، يعنى شرط ايمان واقعى و عمل صالح ، اشتراط وفاء است ، كه در آيه شريفه « إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّه يَدُ اللَّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِه وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْه اللَّه فَسَيُؤْتِيه أَجْراً عَظِيماً » گذشت . و ابن عباس هم در روايتى كه آن نيز گذشت از آيه « فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ » اين طور فهميد و گفت : سكينت بر كسى نازل مىشود كه خدا در دل او وفايى سراغ داشته باشد . « 4 » باز نظير آيه مورد بحث در اشتراط ، شرايط مذكور در آيه « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ . . . وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ » « 5 » است كه مىفرمايد « خداى تعالى به كسانى كه ايمان آورده ، و عمل صالح

--> ( 1 ) بدرستى ، كسانى كه مرتد شدند و به سوى شرك و كفر قبلى خود برگشتند ، بعد از آنكه هدايت برايشان روشن گرديد . . . و اگر مىخواستيم آنان را معرفى مىكرديم ، ولى تو خودت ايشان را با سيمايشان شناختى . سوره محمد ، آيه 30 . ( 2 ) كسانى كه زنان بى گناه و بى خيال از گناه را نسبت زنا مىدهند ، در دنيا و آخرت لعنت شده و عذابى عظيم دارند . سوره نور ، آيه 23 . ( 3 ) سوره توبه ، آيه 96 . ( 4 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 74 . ( 5 ) سوره نور ، آيه 55 .